Hệ thống VQ: bước chuyển mình của tác chiến phòng không Việt Nam

Bắt đầu từ con số 0 và nhiều hoài nghi, các kỹ sư VHT đã quyết tâm làm chủ hệ thống cảnh giới vùng trời, góp phần hiện đại hóa tác chiến, bảo vệ chủ quyền không phận Việt Nam.

Hà Nội, ngày 14 tháng 11 năm 2016.

Đó là một ngày bình thường như bao ngày khác, nhưng lại trở thành một dấu mốc quan trọng của nền công nghiệp quốc phòng nước nhà. Đúng vào thời khắc ấy, Hệ thống Cảnh giới và bảo vệ vùng trời quốc gia VQ1-M chính thức được Quân chủng Phòng không - Không quân đưa vào thực hiện nhiệm vụ trực ban sẵn sàng chiến đấu, quản lý vùng trời, quản lý điều hành bay quốc gia thay thế hoàn toàn phương thức quản lý vùng truyền thống, đánh dấu sự kết thúc của giai đoạn phụ thuộc hoàn toàn vào thiết bị nước ngoài.

Tại các sở chỉ huy, hình ảnh người lính báo vụ căng tai nghe tiếng Morse "tạch tè" và vẽ đường bay bằng phấn lên bảng mica dần lùi vào quá khứ. Thay vào đó là những màn hình hiển thị tình báo phòng không thời gian thực. Mọi mục tiêu trên không đều được tự động hóa và quản lý với độ chính xác cao.

Đứng sau cuộc đổi mới đó là tập thể những kỹ sư tại TT Chỉ huy điều khiển, VHT. Hơn một thập kỷ trước, khi bước vào lĩnh vực chỉ huy điều khiển, họ gần như bắt đầu từ con số 0: không kinh nghiệm khí tài, không có sẵn nền tảng nghiệp vụ, và đối mặt với không ít hoài nghi.

Gỡ nút thắt hoài nghi

Quay ngược về giai đoạn 2010 - 2011, Quân chủng Phòng không - Không quân (PKKQ) đứng trước một bài toán không thể trì hoãn. Hệ thống chỉ huy điều khiển do nước ngoài cung cấp từ năm 1998 sau một thời gian vận hành đã bộc lộ nhiều hạn chế (không có khả năng mở rộng phạm vi, không thể bổ sung, hiệu chỉnh tính năng, chỉ tiêu chiến-kỹ thuật theo nhu cầu thực tế, thiết bị hỏng hóc không có khả năng thay thế); mỗi lần sửa chữa đều phải phụ thuộc vào đối tác với chi phí lớn và thời gian kéo dài. Trong khi đó, các giải pháp thay thế được chào bán với mức giá lên tới 100 triệu USD nhưng không đi kèm chuyển giao công nghệ lõi.
 

Trước tình hình đó, Bộ Quốc phòng đã giao Tập đoàn Viettel phối hợp cùng Quân chủng nghiên cứu, xây dựng Hệ thống cảnh giới cảnh giới và bảo vệ vùng trời quốc gia 100% "Make in Vietnam". Tập đoàn đã mạnh dạn nhận nhiệm vụ Viettel có thể làm được và cam kết với Bộ Quốc phòng nghiên cứu, chế tạo một hệ thống quản lý vùng trời mới, thay thế hoàn toàn hệ thống nước ngoài.

Năm 2012, khi nhóm kỹ sư trẻ của Viện Nghiên cứu và Phát triển Viettel (tiền thân VHT) bắt tay vào nghiên cứu, câu hỏi thẳng thắn từ phía Quân chủng là: "Liệu các em có làm được không?". Bởi lẽ, thời điểm ấy, Viettel chủ yếu được biết đến như một nhà mạng viễn thông, các kỹ sư giỏi giỏi kỹ thuật là một chuyện, nhưng hiểu nghiệp vụ tác chiến phòng không - không quân lại là một bài toán hoàn toàn khác.

Thay vì giải thích, những kỹ sư trẻ ngày ấy chọn trả lời bằng hành động. Một quy trình làm việc đặc biệt được thiết lập: Quân chủng đưa ra bài toán nghiệp vụ, kỹ sư VHT đề xuất giải pháp rồi hai bên cùng thực nghiệm ngay trên khí tài. Song song với quá trình hoàn thiện công nghệ là những tháng ngày các kỹ sư bám sát thao trường. Trong các xe khí tài chật hẹp, nhiệt độ cao, họ làm việc liên tục để theo dõi và hiệu chỉnh hệ thống. Những chuyến công tác kéo dài hàng tháng ra quần đảo Trường Sa trở thành trải nghiệm không thể quên bởi áp lực công việc hòa cùng điều kiện khắc nghiệt của môi trường biển.

Khi niềm tin bắt đầu hình thành cũng là lúc thử thách khó hơn được đặt ra. Anh Lê Trần Sự, Phó Giám đốc Khối 1 vẫn nhớ như in bài toán "làm sạch" màn hình radar giữa môi trường nhiễu cực cao theo đề bài từ Quân chủng. Anh kể lại: “Chúng tôi chia hai mũi: Nhóm bám trụ trận địa thu dữ liệu, nhóm trực chiến phòng lab tinh chỉnh thuật toán. Suốt 30 ngày đêm "ăn ngủ cùng nhiễu", anh em làm việc quên ăn quên ngủ để bóc tách bằng được mục tiêu thật”. Thành công này đánh dấu bước vượt ngưỡng quan trọng của VQ1-M.
 

Ngày 14/11/2016, hệ thống VQ1-M chính thức đi vào hoạt động. Khả năng xử lý đồng thời tới 2.000 mục tiêu theo thời gian thực không chỉ nâng cao năng lực kỹ thuật, mà còn đánh dấu bước chuyển căn bản trong phương thức thu thập, xử lý, thông báo và báo động tình hình trên không, phục vụ tác chiến Phòng không - Không quân.

Khi năng lực “nhìn thấy” bầu trời đã được xác lập với Hệ thống VQ1-M, yêu cầu tiếp theo là làm sao để hệ thống không chỉ hiển thị, mà còn tự động nhận định tình hình, giúp người chỉ huy ra quyết định, thực hiện chỉ huy, điều hành lực lượng, khí tài theo thời gian thực, chính xác, không bỏ lỡ thời cơ.

Từ "đôi mắt" đến "bộ não" bảo vệ bầu trời

Từ năm 2017, VHT phối hợp với Quân chủng Phòng không - Không quân bắt tay nghiên cứu Hệ thống tự động hóa chỉ huy điều hành tác chiến Phòng không - không quân (Hệ thống VQ2). Nếu VQ1-M đóng vai trò “đôi mắt”, thì VQ2 bắt đầu đảm nhiệm chức năng của “bộ não”, nơi dữ liệu không chỉ được thu thập mà còn được phân tích, đánh giá và chuyển hóa thành các phương án tác chiến cụ thể.

So với giai đoạn trước, độ phức tạp của bài toán tăng lên đáng kể. Phó Giám đốc TT Chỉ huy điều khiển Nguyễn Đình Việt chia sẻ rằng, hệ thống phải xử lý đồng thời khối lượng dữ liệu lớn từ nhiều nguồn trinh sát khác nhau trong thời gian rất ngắn, thực hiện hợp nhất thông tin, loại bỏ nhiễu, tính toán sai số và phân biệt mục tiêu thật - giả. Trên nền tảng đó, VQ2 từng bước tích hợp các thuật toán nâng cao, bao gồm cả các phương pháp xử lý dữ liệu hiện đại và trí tuệ nhân tạo, nhằm hỗ trợ người chỉ huy trong việc đánh giá tình hình chiến trường, lựa chọn phương án tối ưu. VQ2 cho phép chỉ huy các cấp theo dõi toàn bộ diễn biến tình huống, tính toán chiến thuật, chiến dịch, phân bổ lực lượng, chỉ định vũ khí và kiểm soát quá trình thực hiện nhiệm vụ theo một chu trình khép kín. Mệnh lệnh tác chiến có thể được truyền từ cấp Quân chủng xuống tới từng đơn vị, thậm chí đến tận khí tài trên trận địa, với độ trễ nhỏ hơn 10 giây.
 

Sau quá trình nghiên cứu kéo dài từ năm 2017 đến 2023, VQ2 được đưa vào sử dụng trong trực ban chiến đấu thường xuyên và các nhiệm vụ huấn luyện tại một số đơn vị trong Quân chủng. Hiệu quả của hệ thống được kiểm chứng rõ nét trong thực tế. Đơn cử như, tháng 9/2025, trong cuộc diễn tập kíp chiến đấu tại sở chỉ huy Trung đoàn Tên lửa Phòng không với sự tham gia của 14 trung đoàn, VQ2 đã cho thấy bước cải thiện mang tính đột phá khi thời gian xử lý mục tiêu được rút ngắn từ 3 - 5 phút xuống còn 5 - 10 giây.

Ở góc nhìn từ đơn vị trực tiếp sử dụng, Thượng tá Nguyễn Anh Thái, Trung đoàn trưởng Trung đoàn 282, Sư đoàn 385 nhận định: Sự tham gia của hệ thống giúp kíp chiến đấu giảm đáng kể khối lượng thao tác thủ công, tăng tốc độ và độ chính xác trong xử lý tình huống. Trong cùng một thời điểm, khả năng làm chủ không gian trên không được nâng lên rõ rệt.

Đánh giá tổng thể, Đại tá Lưu Hồ Anh, Phó Trưởng Ban thường trực dự án VQ2, khẳng định VQ2 không chỉ đáp ứng mà còn vượt yêu cầu đặt ra của Quân chủng. Bộ đội các cấp đã làm chủ hệ thống, thực hiện đầy đủ các khâu trên nền tảng tự động hóa. Đồng thời, Đại tá Lưu Hồ Anh cũng nhấn mạnh vai trò của đội ngũ kỹ sư VHT trong suốt quá trình triển khai: “Các kỹ sư VHT trẻ, có trình độ và nhiệt huyết, đã cùng Quân chủng giải quyết bài toán tác chiến, xây dựng cấu hình và tinh chỉnh hệ thống sát với thực tế chiến đấu, góp phần quan trọng để VQ2 đi vào vận hành hiệu quả.”

Từ VQ1 đến VQ2, nhìn rộng hơn, hệ thống không chỉ mở rộng về chức năng, mà còn đánh dấu bước chuyển từ “số hóa thông tin” sang “số hóa quyết định”, một bước tiến có ý nghĩa bản lề trong quá trình hiện đại hóa tác chiến phòng không.