Những ra-đa Make in Vietnam canh biển, gác trời Tổ quốc

Trong nghệ thuật quân sự, ra-đa được ví như “mắt thần” canh giữ chủ quyền. Trên bản đồ công nghệ thế giới, số quốc gia làm chủ được công nghệ chế tạo ra-đa chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Thế nhưng, bằng niềm tin sắt đá vào trí tuệ Việt, trong 15 năm qua, TCT VHT đã viết nên một chương mới: Tự chủ nghiên cứu và sản xuất các thế hệ ra-đa hiện đại, sánh ngang với các quốc gia quân sự hàng đầu.


Từ “con số 0” đến bầu trời TP. Hồ Chí Minh

Ngày 30/4/2025, bầu trời TP. Hồ Chí Minh vang tiếng động cơ của 23 máy bay quân sự trong đội hình diễu binh kỷ niệm 50 năm thống nhất đất nước. Đằng sau màn trình diễn chuẩn xác ấy là sự vận hành âm thầm của hệ thống ra-đa 3D cảnh giới phòng không tầm thấp do TCT VHT nghiên cứu, chế tạo, góp phần bảo đảm an toàn tuyệt đối cho sự kiện.

Đây là thành quả của một hành trình bắt đầu từ 15 năm trước, khi tiền thân của đơn vị là Viện Nghiên cứu và Phát triển Viettel nhận nhiệm vụ “không tưởng”: Tự chế tạo đài ra-đa hoàn chỉnh. Lúc bấy giờ, kiến thức về lĩnh vực này của đội ngũ nòng cốt chỉ gồm 5 người gần như là con số 0 tròn trĩnh.
 

Những ngày đầu, mục tiêu của các kỹ sư TCT VHT không phải là sáng tạo ngay lập tức mà là phải “hiểu”. Họ phối hợp với Quân chủng Phòng không - Không quân (PKKQ) để hiện đại hóa các đài ra-đa cũ. Việc lăn lộn thực địa, tháo gỡ từng module, hiểu nguyên lý vận hành là bài học vỡ lòng quý giá. Từ việc thấu hiểu đó, họ từng bước đặt mục tiêu cao hơn, là thay thế các sản phẩm cũ bằng sản phẩm do chính mình làm chủ. Ra-đa 2D cảnh giới bắt thấp dải sóng đề-xi-mét (VRS-2DM) chính thức ra đời, đánh dấu lần đầu tiên, người Viettel làm chủ hoàn toàn từ khâu thiết kế đến sản xuất hàng loạt. Những thành phần xử lý, khối thu phát của ra-đa cũ cồng kềnh chiếm khoảng 3-4 tủ rack 19inh được thay thế bằng hệ thống số hóa tinh gọn, giảm 10 lần kích thước nhưng lại mạnh mẽ hơn khi tăng cự ly phát hiện lên tới 20%.

Ký ức về những ngày đầu tiên nghiên cứu ra-đa 2DM vẫn còn nguyên với Thiếu tá Trần Vũ Hợp, nguyên Giám đốc Trung tâm ra-đa (nay là Giám đốc Trung tâm Công nghệ hàng không Viettel). Anh chia sẻ rằng: “Đó là những ngày tháng “ngủ cạnh bàn phím” tại trận địa thử nghiệm Kiến Xương (Thái Bình). Chúng tôi làm việc 14 tiếng mỗi ngày, thay nhau trực cabin xuyên đêm”. Tháng 1/2015, sản phẩm được nghiệm thu cấp Bộ Quốc phòng và tính đến nay là 11 năm, đây vẫn là sản phẩm chủ lực của Quân chủng PKKQ, góp phần đắc lực trong nhiệm vụ canh giữ vùng trời Tổ quốc. Năm 2017, việc xuất khẩu dòng ra-đa VRS-2DM sang Lào một lần nữa thức ghi tên Việt Nam vào danh sách số ít các quốc gia xuất khẩu được thiết kế quân sự hiện đại.


Tự định nghĩa công nghệ

Khi đã thành công với dòng ra-đa cảnh giới phòng không, được sự tin tưởng của Bộ Quốc phòng, TCT VHT tiếp tục nhận nhiệm vụ nghiên cứu ra-đa cảnh giới biển. Năm 2015, Quân chủng Hải quân đặt bài toán về một loại ra-đa quan sát mục tiêu trên biển và trên không tầm thấp, có tính năng tương đương khí tài của Pháp nhưng phải phù hợp với điều kiện tác chiến tại Việt Nam.

Theo như chia sẻ từ đồng chí Lê Trung Đức, chủ nhiệm dự án ra-đa cảnh giới biển tầm trung (VRS-CSX), lúc đó, kinh nghiệm của anh em chủ yếu nằm ở băng tần UHF, trong khi bài toán yêu cầu băng tần X với những công nghệ tiên tiến nhất. Để đáp ứng yêu cầu khắt khe của Hải quân, đội ngũ kỹ sư đã phải thiết kế tới 36 phiên bản giao diện người dùng khác nhau.
 

Hành trình xây dựng hệ thống VRS-CSX là một cuộc thử lửa toàn diện về cả trí tuệ lẫn ý chí. Vốn dĩ, để quản lý vùng biển từ xa, ra-đa phải đặt trên những đỉnh núi cao hoặc các đảo xa xôi. Trong quá trình tối ưu và triển khai đài, có những trạm mà kỹ sư phải đi bộ cả ngày đường, tự mở lối giữa rừng để đưa khí tài lên đỉnh núi. Hay ngay khi đưa hệ thống tới Trường Sa, những kỹ sư vốn xuất thân dân sự vượt qua “thể lực” của chính mình với những lần say sóng đến kiệt sức và cái nắng dát của biển cả. Nhưng chính sự thiêng liêng khi nhìn thấy sản phẩm của mình đứng vững nơi đầu sóng ngọn gió, bảo vệ vùng trời vùng biển tiền tiêu, đã trở thành nguồn động lực vô hình giúp họ vượt qua mọi giới hạn thể chất.

Và chính sự kiên trì ấy đã đem lại sự nghiệm thu thành công của VRS-CSX vào tháng 5/2018.

Nếu những dòng ra-đa đầu tiên rèn luyện bản lĩnh, thì dòng ra-đa 3 toạ độ (3D) như cảnh giới phòng không tầm thấp (VRS-SRS) và cảnh giới phòng không tầm trung (VRS-MRS) là minh chứng cho sự trưởng thành về trình độ công nghệ. Đó là bởi, khác với giai đoạn đầu, các sản phẩm ra-đa 3D không thực hiện theo các khuôn mẫu có sẵn. Đội ngũ kỹ sư tự định nghĩa tính năng kỹ chiến thuật, tự thiết kế kiến trúc hệ thống và xây dựng công nghệ lõi.
 

Đây là dòng ra-đa sử dụng công nghệ quét búp sóng điện tử để xác định đầy đủ cự ly, phương vị và độ cao mục tiêu. Trên thế giới cũng chỉ rất ít quốc gia có thể giải được công nghệ này. Kết quả trên tạo cơ sở để Bộ Quốc phòng tiếp tục tin tưởng giao nhiệm vụ nghiên cứu các thế hệ ra-đa tiếp theo (thế hệ thứ 4, thứ 5).


Sự trưởng thành được tích lũy qua con người

Nhìn lại hành trình 15 năm, theo Giám đốc Trung tâm ra-đa Nguyễn Như thành, điều giá trị nhất không chỉ là các sản phẩm Trung tâm đã làm ra, mà là chính đội ngũ được hình thành trong quá trình đó.

“Với những hệ thống lớn như ra-đa, khó khăn là điều không thể tránh khỏi. Nhưng quan trọng nhất là phải có sự kiên định, có niềm tin và theo đuổi đến cùng. Những kết quả này không đến trong ngắn hạn, mà là sự tích lũy qua nhiều năm,” anh chia sẻ.

Theo anh, sự phát triển của lĩnh vực ra-đa tại TCT VHT có thể nhìn rõ qua ba giai đoạn: Từ hiểu và thay thế, đến thiết kế lại để tự chủ, và hiện nay là sáng tạo khi các sản phẩm được nghiên cứu theo hướng song hành cùng thế giới. Xuyên suốt quá trình đó là nguyên tắc lấy con người làm trung tâm. Khi kỹ sư, quy trình và năng lực tổ chức được xây dựng đồng thời, các thế hệ sản phẩm sau không chỉ hình thành nhanh hơn mà còn bền vững hơn.
 

Ở thời điểm hiện tại, sự tự tin của TCT VHT không chỉ đến từ sản phẩm, mà từ chính năng lực đã được tích lũy. Tham gia các triển lãm lớn, mở rộng hợp tác quốc tế giúp đội ngũ nhìn rõ hơn vị trí của mình trong bức tranh công nghệ toàn cầu. Ở nhiều lớp công nghệ, các sản phẩm của VHT đã đạt mức tương đương và có thể cạnh tranh trực tiếp. Nhưng theo anh Thành, chặng đường phía trước vẫn còn dài và VHT cần tiếp tục đi sâu hơn và mở rộng hơn như các nền tảng ra-đa trên tàu, trên không...

Hệ thống ra-đa do TCT VHT làm chủ đã và đang được trang bị khắp mọi miền Tổ quốc ngày đêm canh trời gác biển để đảm bảo an ninh quốc phòng và toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ Việt Nam, không để Tổ quốc bị bất ngờ trước mọi tình huống. Mục tiêu phía trước của TCT VHT không dừng lại ở biên giới quốc gia. Đó còn là đưa ra-đa Việt Nam hiện diện rộng rãi trên bản đồ quân sự thế giới.